Culex akşamcıdır, Aedes kovayı yeter bulur

Bir bahçede ya da dairede sivrisinek şikâyeti başladığında konuşulan şey neredeyse her zaman yetişkin bireydir: vızıltı, ısırık, akşam saatleri. Oysa bir sivrisineğin ömrünün büyük kısmı suda geçer ve popülasyonun büyüklüğünü belirleyen şey uçan bireyler değil, mevcut üreme noktalarının sayısıdır. İstanbul evlerinde en sık karşılaşılan iki grubun davranışı bu noktada tamamen ayrışır.

İki farklı su tercihi

Culex grubu organik madde yüklü, durgun ve genellikle kirli suyu tercih eder. Rögar, fosseptik, tıkalı gider, süs havuzunun dip çamuru, bodrumda biriken sızıntı suyu ve kanalizasyon bağlantılı boşluklar bu grubun tipik üreme yerleridir. Bu, bir bahçenin ne kadar bakımlı olduğuyla ilgili değildir; asıl mesele altyapıdır ve bahçesi olmayan apartmanlarda da geçerlidir.

Aedes grubu ise tersini yapar: küçük hacimli, görece temiz su birikintilerini kullanır. Saksı altlığı, bahçe süsü, kapağı açık kalmış su bidonu, kullanılmayan lastik, kırık cam kabı, tente kıvrımında biriken yağmur suyu ve balkondaki çiçek kabı. Bir çay bardağı kadar su bu grup için yeterli olabilir. Gövde ve bacaklardaki belirgin beyaz-siyah desen, bu grubun saha tanımasında kullanılan en pratik işarettir.

Yumurta davranışı, yöntemi belirleyen fark

Culex yumurtalarını su yüzeyine yapışık, sal biçiminde kümeler halinde bırakır. Bu kümeler suya bağımlıdır; su ortadan kalkarsa gelişme durur. Yani bir rögarı boşaltmak ya da bir birikintiyi kurutmak, orada süren üretimi doğrudan keser.

Aedes yumurtaları ise kabın su seviyesinin hemen üstündeki iç yüzeyine tek tek yapıştırılır ve kuruluğa uzun süre dayanabilir; su geldiğinde açılırlar. Bu tek cümle, saha pratiğindeki en sık hatayı açıklar. Bir kovayı boşaltmak, kenarına yapışmış yumurtaları ortadan kaldırmaz; ilk yağmurda ya da ilk sulamada aynı kap yeniden üretime geçer. Doğru işlem boşaltmak değil, iç yüzeyi fırçalayarak ovmak ya da kabı ters çevirip su tutmayacak hale getirmektir.

İç mekân spreyi neden bir gecelik çözümdür

Yatak odasında sıkılan bir aerosol, o odadaki uçan bireyleri düşürür. Ama üretim noktası binanın dışındaysa ya da bodrumdaysa, ertesi akşam yeni bireyler gelir. Bu bir ürün yetersizliği değil, hedef seçimi hatasıdır: ergine yapılan müdahale nüfusun görünen ucunu keser, kaynağı bırakır.

Bu yüzden sivrisinek dosyasında sıralama nettir. Önce kaynak taraması yapılır: bina çevresindeki tüm su tutabilen kaplar, rögar ve gider ağızları, bodrum ve otopark tabanı, çatı ve teras drenajı, süs havuzu ve klima yoğuşma tahliyeleri. Sonra kaynağa yönelik uygulama planlanır. Erginlere yönelik akşam uygulaması ise ancak bu ikisi yapıldıktan sonra anlamlı bir destek olur.

Isırma saati ve iç mekân davranışı

Culex grubu tipik olarak akşam ve gece aktiftir; karanlıkta içeri girer, gündüz dolap ve perde arkasında dinlenir. Aedes grubu gündüz de ısırır ve genellikle daha alçaktan, ayak bileği hizasından yaklaşır. Bir evde gündüz gelen ısırıklar, aramanın balkondaki ve pencere önündeki küçük kaplara yönelmesi gerektiğini söyler; gece gelen ısırıklar ise bodrum ve gider hattını işaret eder.

Bu ayrım pencere filesi kararını da değiştirir. File her iki grup için işe yarar ama tek başına yeterli değildir; kapı eşiği, havalandırma menfezi ve klima boru geçişi açık kaldığı sürece file bir yanılsama üretir.

Kışın da üretim olabilir

Sivrisineğin tamamen mevsimlik bir konu olduğu düşüncesi İstanbul’da her zaman doğru değildir. Isıtılan bir binanın bodrumunda, otoparkında ya da tesisat galerisinde sıcaklık yıl boyunca belli bir bandın üzerinde kalabilir. Orada duran bir sızıntı suyu, dış hava sıfıra yakınken bile üretim yapabilir ve şubat ayında gelen bir şikâyeti açıklayabilir. Bu yüzden bodrum taraması, bahçe taramasının yazlık bir eki değil, yılın her ayında geçerli bir kalemdir.

Bir binada en sık atlanan beş nokta

Kaynak taramasında listeye giren ama neredeyse hiç bakılmayan noktalar şunlardır: asansör kuyusunun tabanında biriken sızıntı suyu, teras ve çatı drenajının tıkanmasıyla oluşan sığ göllenme, kapalı otoparkta yıkama sonrası kuruyamayan çukurlar, itfaiye ya da bahçe sulama amaçlı kullanılan kapağı açık su depoları ve bina önündeki dekoratif havuzun dip bölgesi.

Bu beş noktanın ortak özelliği, hiçbirinin bir dairenin sorumluluk alanında olmamasıdır. Sakinler kendi balkonlarındaki saksıyı boşaltır, ama ortak alandaki bir su birikintisi kimsenin işi değildir ve haftalarca durur. Bir apartmanda sivrisinek şikâyeti sürüyorsa ve daireler tek tek uygulanmışsa, cevap büyük olasılıkla bu listedendir.

Ne aramalı

Durgun suya bakarken aranacak şey yetişkin değil, larvadır: yüzeye yakın duran, rahatsız edildiğinde kıvrılarak dibe kaçan küçük canlılar. Bir kabın içine bakıp hiçbir hareket görmemek yeterli değildir; suyu hafifçe karıştırmak ve birkaç saniye beklemek gerekir. Larva görüldüğü anda o kap bir kaynaktır ve bu bilgi, tüm bahçeye yapılacak bir uygulamadan daha değerlidir.