Kaçak kat, kaçak tesisat, kaçak yuva

Bir binanın haşere haritası aslında tesisat haritasıdır. Nerede su gidiyorsa, nerede pis su iniyorsa, nerede sıcak boru geçiyorsa koloninin güzergâhı oradan geçer. Bu yüzden keşfe giderken elimizde bir kat planı olmasını isteriz. İstanbul’un geniş bir bölümünde ise o plan gerçeği anlatmıyor.

Sonradan eklenen hacim, sonradan çekilen hat demektir

Teras kapatma, çatı arasının daireye dönüştürülmesi, bodrumun mesken haline getirilmesi, bahçe katına eklenen mutfak. Bunların hepsinde ortak bir teknik zorunluluk var: yeni bir ıslak hacim eklendiyse, o hacmin pis suyu bir yere inecek. Mevcut düşey kolona bağlanması çoğu zaman mümkün olmaz veya maliyetli olur. Pratikte ne yapılır — en yakın bacaya, kullanılmayan bir havalandırma şaftına, dış cepheye kelepçelenmiş yeni bir boruya bağlanır.

Bunun sonucu, mimari çizimde var olmayan bir düşey boşluk. Bir kere açıldığında bu boşluk sadece boruyu değil, boru ile duvar arasındaki halka aralığı da taşır. Alman hamam böceği için bu aralık bir otoyoldur: nemli, ılık, karanlık, kesintisiz ve insan trafiği yok. Aynı hat, kapı çalınmadan katlar arasında yayılmayı açıklar.

Plan yalan söylediğinde nasıl bakıyoruz

Kâğıt işe yaramadığında yöntem değişir ve keşif daha uzun sürer. Mutfak ve banyo dolaplarının arkası açılır; sifon geçişindeki halka boşluk gözle kontrol edilir. Priz kutusu ve avize göbeği çıkarıldığında duvarın içinden gelen hava akımı hissedilir — akım varsa o duvar dolu değildir. Kışın dış duvarda beklenmedik bir sıcak nokta, arkasından geçen bir boruyu ele verir. Süpürgelik hattı boyunca birikmiş dışkı izinin yönü, hangi noktadan çıkıldığını gösterir.

Bunlar sihirli teknikler değil, sadece zaman isteyen işler. Yirmi dakikada bakılan bir daireyle bir saatte bakılan bir daire arasındaki fark, çoğunlukla bu kalemlerden oluşuyor.

İmar tartışması bizim işimiz değil

Bu tür binalarda yönetimle konuşurken sık karşılaştığımız çekince şu: yapının statüsü tartışmalı olduğu için kimse yazılı bir şey istemiyor. Konumuzu net tutuyoruz. Biz ruhsat denetçisi değiliz, yapının hukuki durumu hakkında görüş bildirmeyiz ve rapora imar değerlendirmesi yazmayız. Yazdığımız şey teknik: şu noktada kapatılmamış bir geçiş var, şu hattan katlar arası hareket görülüyor, şu daireye erişilemedi.

Bu ayrım pratikte işe yarıyor, çünkü yönetimin çekindiği şey belge değil, belgenin başka bir tartışmada kullanılması. Kapsamı teknikle sınırlı tutulmuş bir keşif notu, kimseyi zor durumda bırakmadan sorunun nerede olduğunu gösteriyor.

Ek hacimlerin kendi mikro iklimi

Sonradan kapatılan bir teras ya da çatı arası, binanın geri kalanıyla aynı ısıl davranışı göstermez. Yalıtımı çoğu zaman eksiktir, kışın soğuk yüzeyde yoğuşma olur, yazın çatı sacının altı aşırı ısınır. Bu iki uçlu iklim ilginç bir sonuç doğuruyor: nemli köşelerde gümüş böceği ve küf, ısınan bölümlerde ise kuru koşula dayanıklı türler yerleşiyor. Aynı hacimde birbirine benzemeyen iki tabloyu yan yana görmek buradan geliyor.

Bodrumu meskene çevrilmiş yapılarda tablo farklı. Kot altındaki döşemede yalıtım yoksa zemin nemi doğrudan içeri yürür, süpürgelik arkası kalıcı olarak rutubetli kalır ve o bant bir yaşam alanı haline gelir. Bu hacimlerde kurutma, uygulamadan önce gelen bir adım oluyor.

Erişemediğimiz yere uygulama yapılmaz

Bazı hatlara fiziksel olarak ulaşılamaz. Kapatılmış bir teras katının altındaki boşluk, kilitli bir çatı arası, kimseye ait olmayan bir bodrum bölmesi, on yıldır aynı kişinin oturmadığı bir daire. Bu durumlarda dürüst cevap şu: o noktaya uygulama yapılmadı ve program o noktanın açık kaldığı varsayımıyla kuruldu.

Uygulanabilecek olan, sınırı bilinen bir iştir. Erişilebilir geçiş ağızlarında jel, dar aralıkta toz formülasyon, kat aralarında izleme tuzağı. Jelin buradaki avantajı, bireyin yem alıp barınağına dönmesi ve etkinin görülmeyen hacme taşınmasıdır. Bu dolaylı yol, kapağı açılamayan bir boşlukta elimizdeki en iyi araç. Yine de dolaylı bir yol olduğu için daha yavaş sonuç verir ve tek turda bitmez.

Yönetimin isteksizliğinin gerçek maliyeti

Katlar arası bir hat varken tek daire uygulaması bir ay kazandırır. O ayın sonunda aynı daireden aynı telefon gelir. Sonraki adım genellikle şu olur: daire sahibi ikinci kez öder, komşu hâlâ ödemez, kaynak yerinde durur. Toplam harcanan para, en baştan ortak alanı kapsayan tek bir program için gerekenden yüksek çıkar. Yönetim kurulunun tek bir gündem maddesiyle çözebileceği şey, kapı kapı ödenen bu tekrarlar oluyor.